Dau anghydraddoldeb canser rydym yn gweithio i’w dileu yng Nghymru

Term rydym yn ei ddefnyddio yw anghydraddoldebau canser i gyfeirio at y gwahaniaethau annheg y gellir eu hosgoi yn y ffordd y mae canser yn effeithio ar grwpiau amrywiol o bobl, boed wrth gael mynediad at wasanaethau sgrinio a diagnostig canser neu wrth dderbyn triniaeth mewn modd amserol.

Yn aml, mae gwahanol fathau o anghydraddoldebau yn cydfodoli, gan wneud y sefyllfa'n waeth fyth i rai grwpiau, gyda'r canlyniad bod gan y grwpiau hyn ganlyniadau canser gwaeth nag eraill. Dyma pam mae Ymchwil Canser Cymru wedi gosod lleihau anghydraddoldebau canser yn un o'i nodau strategol allweddol.

Daw anghydraddoldebau canser mewn sawl ffurf wahanol ac maent wedi bod yn broblem hirsefydlog yng Nghymru. Yn peri pryder, mae'n ymddangos bod y broblem yn cynyddu, gyda gwahaniaethau iechyd mewn cymdeithas yn gwaethygu yn hytrach na gwella.

Mynd i'r afael ag anghydraddoldebau canser mewn poblogaethau niwro-amrywiol

Mae awtistiaeth yn effeithio ar tua 3% o'r boblogaeth. Gwyddom o wledydd eraill fod menywod ag awtistiaeth yn llai tebygol o fanteisio ar wasanaethau sgrinio serfigol. Mae dros hanner y menywod awtistig wedi nodi nad ydynt erioed wedi cael prawf sgrinio serfigol.

Gall manteisio ar wasanaethau sgrinio nodi newidiadau cyn-falaen a chanserau cyfnod cynnar, fel bod llai o siawns i'r cyflwr fyth ddod yn fygythiad i fywyd. Yn wir, gall defnydd llawn o sgrinio serfigol leihau marwolaethau o ganser ceg y groth hyd at 83%.

Mae sawl astudiaeth wedi dangos y gall pobl ag awtistiaeth ganfod poen a'r disgwyliad o boen yn wahanol, a bod pobl awtistig hefyd yn dioddef mwy o bryder wrth ddefnyddio gwasanaethau gofal iechyd.

Dyma pam rydym mor gyffrous am yr astudiaeth newydd hon a ariennir gennym. Drwy weithio gyda'r gymuned awtistiaeth, rydym yn gobeithio nodi'r rhwystrau y mae menywod awtistig yn eu profi mewn perthynas â sgrinio serfigol yng Nghymru.

Bydd y canfyddiadau hyn yn llywio'r gwaith o greu ymyriad a fydd, ar ôl ei roi ar waith, yn gwella'r llwybrau a'r gwasanaethau sgrinio presennol, ac o ganlyniad yn cyrraedd mwy o fenywod awtistig a allai fod mewn perygl o ddatblygu canser serfigol ymosodol, gan leihau marwolaethau yn y grŵp hwnnw.

Cau'r bwlch anghydraddoldeb canser rhwng y rhywiau

Mae'r uchod yn enghraifft o ymchwil sy'n mynd i'r afael ag anghydraddoldebau iechyd sy'n effeithio ar boblogaethau niwro-amrywiol; fodd bynnag, mae Ymchwil Canser Cymru hefyd wedi canolbwyntio ar fathau eraill o anghydraddoldebau canser sydd ag effaith barhaol, sef anghydraddoldebau canser rhwng y rhywiau.

Drwy gydol y 1990au a dechrau'r 2000au, sylwyd bod achosion o fath o ganser y pen a'r gwddf i'w gweld yn cynyddu ymhlith dynion iau nad oedd ganddynt unrhyw un o'r ffactorau risg cysylltiedig, megis ysmygu ac yfed mwy o alcohol.

Dechreuodd tystiolaeth ddod i'r amlwg o wledydd eraill y gallai'r math hwn o ganser, o'r enw canser oroffaryngeal, y gwyddys ei fod yn effeithio ar y tonsiliau, gwaelod y tafod a'r taflod feddal yng nghefn y geg, gael ei achosi gan y feirws papiloma dynol (HPV), sef yr un feirws sy'n achosi canser ceg y groth.

Yn 2008, cyflwynodd y DU y brechlyn HPV i atal canser ceg y groth, er mai dim ond i ferched ysgol rhwng 12 a 14 oed yr oedd ar gael yn bennaf ar y pryd.

Ariannodd Ymchwil Canser Cymru fenter fawr a oedd yn ceisio darparu'r dystiolaeth angenrheidiol i ddangos mai HPV yn wir oedd yn achosi'r cynnydd mewn achosion o ganser y pen a'r gwddf yng Nghymru.

Yr ymchwil hon, dan arweiniad yr Athro Mererid Evans (Canolfan Ganser Felindre) a Dr Ned Powell (Prifysgol Caerdydd), oedd yr astudiaeth gyntaf yn y DU i ddatgelu maint canserau'r pen a'r gwddf sy'n gysylltiedig â HPV. Dangosodd eu canfyddiadau:

• Roedd achosion wedi treblu dros 25 mlynedd, gyda HPV bellach yn achosi mwy na hanner ohonynt.
• Mae'r canserau hyn yn effeithio'n bennaf ar ddynion iau rhwng 30 a 60 oed.
• Gan gynnwys canserau eraill sy'n gysylltiedig â HPV mewn dynion, megis canser y pidyn a chanser yr anws, mae dros 240 o ganserau sy'n gysylltiedig â HPV yn digwydd ymhlith dynion Cymru bob blwyddyn, ffigur y disgwylir iddo godi.
• Roedd hyn yn debyg i'r nifer o fenywod yr effeithir arnynt gan ganserau sy'n gysylltiedig â HPV, yn bennaf canserau ceg y groth a'r fwlfa.

Eto i gyd, roedd y ffaith mai dim ond i ferched ysgol yr oedd y brechlyn HPV ar gael yn golygu bod anghydraddoldeb canser rhwng y rhywiau wedi'i greu, gan adael dynion yn agored i risg er y gallai ac y dylai fod modd eu diogelu.

Helpodd y dystiolaeth o'r astudiaeth i drawsnewid polisi brechu HPV ar draws y DU, gan iddi gael ei defnyddio i lywio sawl dadl seneddol a dadl yn y Senedd dros y blynyddoedd. Yn dilyn adolygiad terfynol gan y Cyd-bwyllgor ar Frechu ac Imiwneiddio, a argymhellodd yn y pen draw frechu bechgyn yn ogystal â merched rhag HPV, cyfrannodd yr astudiaeth at Gymru yn dod y wlad gyntaf yn y DU i frechu bechgyn ysgol rhag HPV, gyda gweddill y DU yn dilyn yn fuan wedyn.

Yn ein blog nesaf byddwn yn edrych ar anghydraddoldebau canser daearyddol a sut mae'r rhain yn effeithio ar bobl Cymru. Gallwch ein helpu i barhau â'r frwydr yn erbyn anghydraddoldebau canser yng Nghymru drwy roi'n garedig i'n hymchwil.